Skąd biorą się przysłowia, dlaczego pozornie identyczne wyrażenia po polsku i niemiecku często znaczą coś zupełnie innego i czy internetowe memy to nowa frazeologia XXI wieku?

W najnowszym odcinku „Herbatki z Naukowcem” rozmawiamy z dr Anną Gondek, germanistką z Instytutu Filologii Germańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego, zajmującą się frazeologią i paremiologią porównawczą – polsko-niemiecką.

Dr Gondek od lat bada, jak funkcjonują utrwalone związki językowe – frazeologizmy i przysłowia – oraz czym różni się warsztat badawczy jednych od drugich. Pytamy, co sprawia, że te pozornie „zwykłe” zwroty są tak fascynującym przedmiotem naukowych dociekań oraz czy można prześledzić moment, w którym luźne wyrażenie zaczyna funkcjonować jako trwały związek frazeologiczny.

Rozmawiamy też o tym, co wychodzi na jaw, gdy zestawia się ze sobą frazeologię niemiecką i polską – jakie mechanizmy językowe i kulturowe ujawniają się dopiero w takim porównaniu. Dr Gondek wskazuje przykłady przysłów, które wyglądają na „bliźniacze” w obu językach, a w rzeczywistości kryją zupełnie inną logikę i inny obraz świata. Poruszamy również temat zmienności znaczeń – bo niektóre frazeologizmy dziś mówią coś zupełnie innego niż pierwotnie, a język potrafi przez lata subtelnie przesuwać ich sens. W tym kontekście pojawia się też postać Karla Friedricha Wilhelma Wandera, twórcy klasycznego niemieckiego słownika przysłów.

Jako czynna tłumaczka przysięgła języka niemieckiego i niderlandzkiego (z ponad 35-letnim doświadczeniem), dr Gondek dzieli się także praktyczną stroną swojej pracy – frazeologizmy uchodzą za „nieprzekładalne”, więc pytamy, jak w praktyce radzi sobie z idiomem czy przysłowiem, które nie ma dosłownego odpowiednika w drugim języku. Rozmawiamy o tym, czego o żywym języku uczą ją studenci, próbujący zrozumieć i przetłumaczyć niemieckie związki frazeologiczne – jakie błędy i intuicje najczęściej się powtarzają.

Na koniec zahaczamy o teraźniejszość i przyszłość języka: czy Internet i memy tworzą dziś nowe frazeologizmy na naszych oczach oraz jak z frazeologią radzi sobie sztuczna inteligencja.

POSŁUCHAJ:

Audycja powstaje we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim.

Rozmawia Łukasz Ligorowski.