W samym sercu Wrocławia, zaledwie kilka kroków od Rynku, pojawił się nowy symbol literackiej tożsamości miasta. W Przejściu Żelaźniczym, na ścianie Wrocławskiego Domu Literatury, odsłonięto mural przedstawiający Urszulę Kozioł – jedną z najwybitniejszych polskich poetek współczesnych, laureatkę Nagrody Literackiej Nike i Honorową Obywatelkę Wrocławia. Autorem portretu jest wrocławski artysta Tomasz Broda.
Urszula Kozioł przez ponad siedem dekad była związana z Wrocławiem. To tutaj studiowała polonistykę, pracowała jako nauczycielka, kierowała Wrocławskim Ośrodkiem Kultury, tworzyła swoje najważniejsze dzieła i przez ponad pół wieku współtworzyła miesięcznik „Odra”. Teraz jej wizerunek na stałe wpisał się w przestrzeń miasta, z którym związała niemal całe swoje dorosłe życie.
Mural powstał w Przejściu Żelaźniczym, na ścianie i z inicjatywy Wrocławskiego Domu Literatury. To miejsce szczególne – położone w historycznym centrum miasta, a jednocześnie silnie związane ze współczesnym życiem literackim Wrocławia.
– Urszula Kozioł była jedną z tych osób, bez których trudno opowiedzieć historię powojennej kultury Wrocławia. Jej postaci nie trzeba nikomu przedstawiać. Wszyscy ją znamy, pamiętamy i podziwiamy. Na przestrzeni lat miasto wielokrotnie wyrażało swoje uznanie dla jej twórczości i zasług. Urszula Kozioł była pierwszą kobietą, której przyznano tytuł Honorowej Obywatelki Wrocławia. To tylko jedno z wielu wyróżnień, jakie otrzymała. Jako miasto i wrocławskie instytucje kultury staramy się pielęgnować pamięć o wybitnych postaciach, które tworzyły naszą historię. Chcemy jednak, aby ta pamięć wykraczała poza mury archiwów i instytucji kultury, stając się częścią codziennego życia mieszkańców. Dzisiejsze odsłonięcie muralu jest tego doskonałym przykładem – mówi Jarosław Perduta, dyrektor Departamentu Kultury i Sportu Urzędu Miejskiego Wrocławia.
Od „Gumowych klocków” do literackiej Nike
Urszula Kozioł urodziła się w 1931 roku. Jej debiutancki tom poetycki „Gumowe klocki” ukazał się w 1957 roku. W kolejnych dekadach wydała wiele cenionych zbiorów, wśród nich „W rytmie korzeni”, „Klangor”, „Wielka pauza”, „Znikopis” i „Momenty”.
Jej twórczość, podejmująca między innymi tematykę pamięci, przemijania, samotności i ludzkiego doświadczenia, zapewniła jej trwałe miejsce w historii polskiej literatury.
Wrocław wielokrotnie doceniał dorobek poetki. Urszula Kozioł otrzymała tytuł Honorowej Obywatelki Wrocławia, Wrocławską Nagrodę Poetycką Silesius za całokształt twórczości oraz doktorat honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego. W 2024 roku, w wieku 93 lat, została laureatką Nagrody Literackiej Nike za tom „Raptularz”.
Jednak jej znaczenie dla wrocławskiej kultury wykraczało daleko poza własną twórczość. Przez ponad pół wieku była związana z miesięcznikiem „Odra”, gdzie jako redaktorka działu literackiego wspierała młodych autorów, publikowała ich utwory i pomagała im stawiać pierwsze kroki w świecie literatury.
– Artyści, a dla nas przede wszystkim pisarki i pisarze, są skarbem każdego miasta. W ogromnym stopniu współtworzą jego tożsamość i rozsławiają je na świecie. Mamy ogromne szczęście, że Urszula Kozioł postanowiła związać swoje życie z Wrocławiem, że tutaj tworzyła i aktywnie uczestniczyła w życiu literackim. W 2011 roku otrzymała Wrocławską Nagrodę Poetycką Silesius za całokształt twórczości, a na samym festiwalu gościła wielokrotnie. W tym roku, podczas 11. edycji Międzynarodowego Festiwalu Poezji Silesius, zorganizowaliśmy czytanie jej wierszy w wykonaniu poetek i poetów. Nasz Klub Proza wypełnił się po brzegi, a spotkanie było niezwykle wzruszające. To właśnie w ramach tegorocznej edycji festiwalu powstał mural. Silesius od lat wychodzi poza mury instytucji kultury. Organizujemy czytania plenerowe, działania performatywne i akcje w przestrzeni miejskiej. Przez lata wypełnialiśmy poezją Zaułek Solny, malowaliśmy wiersze na chodnikach, a w tym roku pozostawiamy trwały ślad w przestrzeni Wrocławia. Mamy nadzieję, że nie ostatni – podkreśla Katarzyna Janusik, dyrektorka Wrocławskiego Domu Literatury.
Portret poetki autorstwa Tomasza Brody
Autorem muralu jest Tomasz Broda, ceniony wrocławski artysta, rysownik, ilustrator i karykaturzysta, którego twórczość od lat związana jest z życiem kulturalnym miasta.
Wybór autora ma również symboliczne znaczenie. Broda, podobnie jak Urszula Kozioł, związany jest z miesięcznikiem „Odra”. W ten sposób mural łączy dwie postacie reprezentujące różne dziedziny wrocławskiej kultury – literaturę i sztuki wizualne.
Portret umieszczony na ścianie Wrocławskiego Domu Literatury ma przypominać nie tylko o dorobku poetki, ale także o jej wieloletniej obecności w życiu miasta. Jest jednocześnie kolejnym przykładem upamiętniania ważnych dla Wrocławia postaci poprzez sztukę dostępną dla wszystkich mieszkańców.
Wspomnienie, które pozostanie w mieście
W uroczystym odsłonięciu muralu uczestniczyła również Elżbieta Kozioł, siostra poetki. Jej obecność nadała wydarzeniu osobisty charakter, przypominając, że za literackimi nagrodami, książkami i publicznym uznaniem kryła się także historia rodzinna i życie prywatne Urszuli Kozioł.
– Chciałabym, żeby wrocławianie zapamiętali Urszulę taką, jaka była, czyli osobę niezwykle życzliwą, ciepłą i obdarzoną wspaniałym poczuciem humoru. Bardzo się cieszę, że miała i nadal ma tak wielu przyjaciół, miłośników i wielbicieli swojej twórczości. Cieszą mnie również takie inicjatywy jak ten piękny mural czy wystawa poświęcona ważnym kobietom na ulicy Oławskiej, na której także znalazła się Urszula. Jestem ogromnie wdzięczna miastu za to, że pielęgnuje pamięć o mojej siostrze i pomaga sprawić, by trwała ona przez kolejne lata – mówi Elżbieta Kozioł, siostra poetki.
Poetka zmarła 20 lipca 2025 roku w wieku 94 lat. Pozostawiła po sobie bogaty dorobek literacki, ale również trwały ślad w historii Wrocławia – miasta, które przez dziesięciolecia było jej domem i miejscem twórczej pracy.
Od teraz o tej więzi przypomina także mural w Przejściu Żelaźniczym. Widoczny dla mieszkańców i turystów portret ma szansę stać się nie tylko miejscem pamięci, ale również impulsem do odkrywania twórczości jednej z najważniejszych polskich poetek XX i XXI wieku.
Mat. Pras.
